Nauki przyrodnicze
MENU
STRONA GŁÓWNA
Przyroda polska
Zdjęcia natury
Fizyka teoretyczna
Biologia teoretyczna
Biochemia
Biologia molekularna
Ornitologia
Rośliny Polski
Botanika
Zoologia
Internetowe ZOO
Związki czynne roślin
Pierwiastki
chemiczne
Chemia nieorg.
Chemia organiczna
Ciekawostki
biologiczne
Ciekawostki
fizyczne
Ciekawostki
chemiczne
Ciekawe książki
Ciekawe strony www
Słownik

INFO
INFO O AUTORZE
KONTAKT

Do działu: BIOLOGIA TEORETYCZNA →

Ewolucja życia na Ziemi

PREKAMBR (4,6 mld lat temu - 542 mln lat temu) - planeta Ziemia powstała około 4,6 miliarda lat temu. Najstarsze kopalne ślady organizmów żywych pochodzą sprzed 3,5 mld lat. Są to stromatolity - struktury skalne, będące wytworami morskich, prekambryjskich sinic. Były one jednak już organizmami stosunkowo złożonymi, więc przypuszcza się, że życie powstało w okresie między 4 a 3,8 miliarda lat temu.
Pierwsza komórka eukariotyczna, bardziej złożona od komórek sinic czy bakterii i będąca przodkiem wszystkich współczesnych pierwotniaków, grzybów, roślin i zwierząt, pojawiła się w wodach prekambryjskich około 1 mld lat temu.
U schyłku prekambru, w okresie 600-540 milionów lat temu, istniało już w oceanach bujnie rozkwitnięte życie, w postaci organizmów wielokomórkowych, przypominających krążki lub liście przytwierdzone ogonkiem do dna. Była to tzw. fauna z Ediacara.
Jest niewykluczone, że pod koniec prekambru żył także przodek jamochłonów, przodek pierścienic i wspólny przodek szkarłupni i strunowców.

ERA PALEOZOICZNA

Kambr (542-488 mln lat temu) - w tym okresie następuje tzw. eksplozja kambryjska. Pojawiają się zwierzęta o większości znanych współcześnie typach budowy (m.in. gąbki, pierścienice, pratchawce, mięczaki, stawonogi, ramienionogi, szkarłupnie i strunowce). Co ciekawe, żyły wtedy organizmy reprezentujące także nieznane obecnie typy budowy, np. Opabinia, która miała 5 oczu i pysk wydłużony w rurę przypominająca tą u odkurzacza.
Na uwagę zasługuje też Hallucigenia, która miała na grzbiecie 7 par ostrych kolców, a na brzuchu 7 par miękkich wypustek. Była ona przypuszczalnie pierwotnym pratchawcem.
Przodek strunowców, który pojawia się w kambrze, to przypominająca współczesnego lancetnika Pikaia.
Eksplozji kambryjskiej towarzyszy zanik organizmów z Ediacara. Najprawdopodobniej okazały się one bezbronne wobec kambryjskich drapieżników.

Ordowik (488-444 mln lat temu) - pojawiają się pierwsze koralowce i mszywioły. Swój rozkwit przeżywają stawonogi z gromady trylobitów, mięczaki z rzędu łodzików, ramienionogi i szkarłupnie. W materiale kopalnym można zaobserwować też typowe kręgowce w postaci pancernych, pokrytych płytkami kostnymi i łuskami, bezżuchwowców (tzw. ostrakodermy).
Pod koniec ordowiku (440 mln lat temu) ma miejsce pierwsze wielkie wymieranie organizmów. Znika wtedy 85% gatunków. Kryzys dotyka przede wszystkim mszywioły, trylobity i ramienionogi.

Sylur (444-416 mln lat temu) - w oceanach ewoluują ryby pancerne (tzw. plakodermy), które mają już żuchwę, ich ciała pokryte są kostnym pancerzem, a szczęki zaopatrzone są w zęby. Z tego okresu znane są też pierwsze ryby fałdopłetwe (tzw. akantody), których płetwy rozpięte są na kolcach, a ciało pokrywają łuski.
Na lądzie pojawiają się pierwsze rośliny naczyniowe z gromady ryniofitów. Najstarszą z nich jest Kuksonia. Prawdopodobnie, wraz z ryniofitami, na ląd wychodzą żyjące z nimi w symbiozie grzyby.

Dewon (416-359 mln lat temu) - okres bujnego rozkwitu ryb. Z tego okresu pochodzą skamieniałości pierwszych ryb trzonopłetwych, dwudysznych, chrzęstnoszkieletowych (prarekiny) i kostnoszkieletowych. Przedstawiciele wszystkich tych grup żyją obecnie.
Na lądzie pojawiają się pierwsze owady bezskrzydłe, wije i pajęczaki.
Wśród roślin na uwagę zasługują pierwsze skrzypy, paprocie i widłaki. Około 350 mln lat temu ewoluuje pierwsza znana roślina nagonasienna - Elkinsia.
W późnym dewonie pojawiają się też organizmy będące przodkami płazów: Ichtyostega i Acanthostega. Wywodzą się one od ryb Panderichtyida - grupy, która swój początek ma również w dewonie.
Pod koniec dewonu (365 mln lat temu) następuje drugie wielkie wymieranie organizmów. Znika wtedy 83% gatunków. Kryzys dotyka przede wszystkim koralowce, amonity i konodonty. Całkowicie wymierają ryniofity i ryby pancerne.

Karbon (359-299 mln lat temu) - w tym okresie następuje ekspansja paprotników: drzewiastych skrzypów (kalamity), drzewiastych widłaków (lepidodendrony i sigillarie), a także paproci nasiennych. Pojawiają się pierwsze grzyby - podstawczaki, a pod koniec tego okresu stwierdza się obecność pierwszych roślin iglastych.
Na lądzie królują owady skrzydlate, pajęczaki i ślimaki lądowe. Sukces ewolucyjny odnosi grupa płazów, zwanych meandrowcami, od której wywodzą się pierwsze gady: Hylonomus i Paleothyris (320 mln lat temu).Wody słodkie zostają skolonizowane przez pierwsze ślimaki słodkowodne i skorupiaki.

Perm (299-251 mln lat temu) - jest to epoka rozkwitu roślin iglastych. Pojawiają się też inne grupy nagonasiennych: miłorzębowe i sagowce.
Wśród 3 grup gadów, mających swój początek jeszcze w karbonie (synapsydy, diapsydy i anapsydy) zdecydowanie największy sukces odnosi grupa pierwsza, czyli inaczej - gady ssakokształtne.
Pod koniec permu (251 mln lat temu) dochodzi do trzeciego, największego z wymierań w historii życia na Ziemi. Zupełnie znika 90% gatunków, w tym wszystkie trylobity i koralowce (czteropromienne), a znacznie zmniejsza się liczba gatunków płazów, gadów i owadów.

ERA MEZOZOICZNA

Trias (251-200 mln lat temu) - w triasie współistnieją obok siebie drzewiaste skrzypy, paprocie, widłaki oraz szpilkowe, miłorzębowe i sagowce.
We wczesnym triasie ewoluują przodkowie żab i ropuch. Gady z grupy diapsydów różnicują się na żółwie, jaszczurki i wczesne archozaury. Ta ostatnia grupa pod koniec triasu różnicuje się na pterozaury, dinozaury i przodków krokodyli.
Grupa synapsydów, czyli gadów ssakokształtnych, daje początek cynodontom, z których wywodzi się przodek wszystkich ssaków. Pierwszy niewątpliwy ssak: Morganucodon znajdywany jest w materiale kopalnym sprzed 210 mln lat. Był on podobny do współczesnych owadożernych ryjówek.
Pod koniec triasu (200 mln lat temu) ma miejsce czwarte wielkie wymieranie. Swoją ewolucyjną karierę kończy 80% morskich gatunków, głównie ramienionogów i amonitów.

Jura (200-145 mln lat temu) - w tym okresie następuje rozkwit roślin nagozalążkowych: iglastych, miłorzębowych i sagowców.
U schyłku jury (150 mln lat temu) stwierdza się w zapisie kopalnym pierwszą roślinę okrytozalążkową (Archeofructus).
Ewoluują pierwsze płazy ogoniaste i ssaki z rzędu stekowców (które dziś reprezentowane są przez dziobaka i kolczatki). Około 150 mln lat temu pojawia się Archeopteryks - zwierzę pochodzące od dinozaurów i uważane obecnie za przodka wszystkich ptaków.
Na lądach królują dinozaury, a w oceanach - ichtiozaury i plezjozaury.

Kreda (145-65 mln lat temu) - nadal popularnymi roślinami na lądzie są: iglaste, miłorzębowe i sagowce, ale pod koniec kredy ustępują one coraz liczniejszej grupie roślin kwiatowych (okrytozalążkowych). Około 90 mln lat temu okrytozalążkowe rozdzielają się na jednoliścienne i dwuliścienne. Wśród roślin zielnych pospolite są paprocie.
Na lądach nadal królują dinozaury, a w oceanach - ichtiozaury, plezjozaury i amonity (grupa należąca do głowonogów - mięczaków, które obecnie reprezentowane są przez ośmiornice, kalmary i łodziki).
Ewoluują ssaki z rzędu torbaczy i pierwsze ssaki łożyskowe, ale nie mają one jeszcze pozycji dominującej.
Wraz z końcem kredy (65 mln lat temu) następuje piąte wielkie wymieranie organizmów (ginie 75% gatunków). Proces ten przecina ewolucyjną karierę wszystkich dinozaurów, pterozaurów, ichtiozaurów, plezjozaurów i amonitów. Katastrofę przeżywają ptaki, ssaki, niektóre płazy, jaszczurki, węże, żółwie i krokodyle.

ERA KENOZOICZNA (podział na trzeciorzęd i czwartorzęd obecnie uważany jest za archaiczny, ale stosuję go ze względu na jego popularność)

Trzeciorzęd (65-1,8 mln lat temu) - okres ekspansji i różnicowania się owadów, ptaków, ssaków i roślin okrytozalążkowych na wszystkie znane obecnie rzędy.
Pod koniec trzeciorzędu - około 6 mln lat temu - pojawia się wspólny przodek szympansów i człowieka współczesnego. Około 2,5 mln lat temu na ewolucyjną scenę wchodzi pierwszy gatunek z rodzaju człowiek: Homo habilis (człowiek zręczny).
Żyje on na afrykańskiej sawannie i potrafi używać już prymitywnych, kamiennych narzędzi.

Czwartorzęd (1,8 mln lat temu - TERAZ) - około 1 mln lat temu w Afryce Wschodniej pojawia się następny gatunek człowieka: Homo erectus (człowiek wyprostowany). Prawdopodobnie potrafi on nie tylko używać narzędzi, ale posługuje się też ogniem. Postępowa forma tego gatunku zanika około 200 000 lat temu, ale właśnie wtedy w jej miejsce, na afrykańskiej sawannie, pojawia się inny gatunek: człowiek myślący Homo sapiens, który istnieje do teraz. Stosuje on złożony język w celu komunikowania się. Trudni się myślistwem i zbieractwem.

OBECNIE TRWA PROCES WYMIERANIA GATUNKÓW NA NIESPOTYKANĄ SKALĘ, ZWANY SZÓSTĄ KATASTROFĄ. JEGO PRZYCZYNĄ JEST RABUNKOWE PODEJŚCIE CZŁOWIEKA MYŚLĄCEGO DO PRZYRODY, WYNIKAJĄCE Z JEGO BEZMYŚLNOŚCI.

MACIEJ PANCZYKOWSKI

 Autor wortalu: Maciej Panczykowski, Copyright © 2003-2018 by Maciej Panczykowski