Nauki przyrodnicze
MENU
STRONA GŁÓWNA
Przyroda polska
Zdjęcia natury
Fizyka teoretyczna
Biologia teoretyczna
Biochemia
Biologia molekularna
Ornitologia
Rośliny Polski
Botanika
Zoologia
Internetowe ZOO
Związki czynne roślin
Pierwiastki
chemiczne
Chemia nieorg.
Chemia organiczna
Ciekawostki
biologiczne
Ciekawostki
fizyczne
Ciekawostki
chemiczne
Ciekawe książki
Ciekawe strony www
Słownik

INFO
INFO O AUTORZE
KONTAKT

Do działu: BIOLOGIA MOLEKULARNA →

Nowotwory

Nowotwór to choroba, która wynika z niekontrolowanych podziałów pojedynczej komórki organizmu. Ów brak kontroli jest efektem mutacji zachodzących w jej materiale genetycznym, podczas życia organizmu.
Nowotwory łagodne mają często kształt zbliżony do kuli i są otorbione. Nie niszczą ani tkanki, z której się wywodzą, ani tkanek sąsiednich. Nie mają także skłonności do tworzenia przerzutów. Choć mogą one złośliwieć, to na ogół nie stanowią zagrożenia dla organizmu i można je łatwo pokonać. Do tej grupy zaliczamy: włókniaki, nerwiaki, tłuszczaki, mięśniaki, oponiaki, naczyniaki, chrzęstniaki i kostniaki.
Nowotwory złośliwe mają zwykle bezładny kształt. Naciekają i niszczą tkanki ościenne oraz mają tendencję do tworzenia przerzutów w inne miejsca organizmu. Rokowania dotyczące przeżycia pacjenta są w ich przypadku gorsze, zwłaszcza w fazie przerzutowania. Do tej grupy wliczamy: raki, mięsaki i chłoniaki.
Jak widać, słowo "rak" nie jest synonimem słowa: "nowotwór". Ma ono węższe znaczenie i oznacza tylko nowotwory złośliwe wywodzące się z tkanek nabłonkowych.

W Polsce, podobnie jak w innych krajach rozwiniętych, nowotwory odpowiadają za 25% wszystkich zgonów. Rocznie, około 80 000 Polaków umiera na jakiś rodzaj nowotworu. Najczęstszymi nowotworami złośliwymi u kobiet są: rak piersi, płuc, żołądka i szyjki macicy, a u mężczyzn - rak płuc, żołądka, prostaty i odbytnicy.

Czynniki, które mogą wywołać w komórce organizmu zgubne mutacje, prowadzące do rozrostu nowotworowego, to tzw. karcynogeny. Należą do nich przede wszystkim:
  • węglowodory aromatyczne dymu tytoniowego (85% zgonów na raka płuc to zgony palaczy)
  • nitrozoaminy (tworzące się w organizmie z konserwantów - azotynu sodu i potasu; groźne przy spożywaniu dużych ilości tak konserwowanej żywności)
  • aflatoksyny - substancje wytwarzane przez grzyby z gatunku: kropidlak żółty, sprzyjające rozwojowi raka wątroby
  • azbest - stwierdzono, że sprzyja rozwojowi raka płuc
  • promieniowanie rentgenowskie - w dużych dawkach sprzyja rozwojowi białaczek
  • promieniowanie UV (ultrafioletowe) - przyczynia się do powstania aż 90% nowotworów skóry i jest groźne przy zbyt częstym i zbyt długim opalaniu się
  • bakteria Helicobacter pylori - infekcja tą bakterią sprzyja nie tylko wrzodom żołądka, ale i rakowi żołądka
Niewątpliwie, niektóre wirusy (tzw. onkogenne) mają zdolność wywoływania zmian nowotworowych. U człowieka są to: wirus brodawczaka (HPV), wywołujący raka szyjki macicy, wirusy żółtaczki typu B i C (HBV i HCV), zwiększające prawdopodobieństwo zapadnięcia na raka wątroby, wirus Epsteina-Barra sprzyjający rozwojowi ziarnicy złośliwej oraz nowotworów nosa i gardła oraz wirus HTLV-1 odpowiedzialny za białaczki i chłoniaki wywodzące się z limfocytów T.

Stwierdzono również większą zapadalność kobiet otyłych na nowotwory piersi i dróg rodnych, a otyłych mężczyzn - na raka prostaty. Badania wykazały także, że dieta bogata w tłuszcze zwierzęce sprzyja nowotworom jelita grubego, prostaty i macicy.

Poza tym, zaobserwowano dziedziczenie skłonności do zapadania na niektóre nowotwory. Są to: rak piersi, jajnika, jelita grubego oraz siatkówczak i niektóre glejaki. Wyjaśnienie tego zjawiska zamieszczę w dalszej części tekstu.

Stwierdzono, że do powstania złośliwego nowotworu nie wystarczy jedna mutacja, ale potrzebnych jest ich kilka (w różnych genach). Wyróżniamy 2 główne klasy genów, których mutacje przyczyniają się do rozrostu nowotworowego:
  • Protoonkogeny - geny kodujące czynniki wzrostu komórek lub białka uczestniczące w transmisji sygnału regulującego ich podziały. Mutacje w protoonkogenach (czyniące z nich onkogeny) powodują, że czynniki przez nie produkowane są nadaktywne lub wymykają się mechanizmom kontroli.
    Każdy człowiek ma po 2 kopie jednego genu. W przypadku protoonkogenów wystarczy mutacja jednej kopii, aby naruszyć równowagę w podziałach komórkowych.
  • Antyonkogeny (geny supresorowe) - geny te indukowane są przez uszkodzenia w DNA. Ich funkcja polega m.in. na zahamowaniu podziału komórki, aby było więcej czasu na naprawę DNA. Mutacje znoszące ich działanie powodują, że uszkodzenia nie są "naprawiane" i gromadzą się w DNA, co może doprowadzić do nowotworu.
    W przypadku antyonkogenów, potrzebne są zwykle mutacje w obydwu ich kopiach, aby nastąpiło naruszenie równowagi.
    Natomiast, mutacje w jednej kopii antyonkogenu odpowiadają za dziedziczoną podatność na niektóre nowotwory. Jest tak dlatego, że jeśli dostaje się od rodzica już 1 zmutowaną kopię, to wystarczy że zmutuje ta druga, aby nastąpiło naruszenie równowagi.

    Przykłady antyonkogenów:
    • gen p53 - odziedziczona mutacja jest związana z podatnością na raka sutka i mózgu
    • gen Rb - odziedziczona mutacja jest związana z podatnością na siatkówczaka
    • geny BRCA1 i BRCA2 - odziedziczona mutacja jest związana z podatnością na raka piersi i jajników
    • gen APC - odziedziczona mutacja jest związana z podatnością na pewne postacie raka jelita grubego
    • geny hMSH2 i hMLH1 - odziedziczone mutacje są związane z podatnością na pewne postacie raka jelita grubego
Nowotwory w początkowej fazie rozwoju zazwyczaj nie dają żadnych objawów. W fazie naciekania tkanek i przerzutów można zaobserwować następujące symptomy: powiększone węzły chłonne, utrata wagi, gorączka, osłabienie, niechęć do jedzenia, noce poty, niedokrwistość (związana z krwawieniami z tkanki nowotworowej) i trudny do zwalczenia, ustawiczny ból.

Istnieją 3 klasyczne metody leczenia nowotworów: chirurgiczne wycięcie, radioterapia (niszczenie chorej tkanki promieniowaniem o wysokiej energii) i chemioterapia (podawanie substancji chemicznych hamujących podziały komórkowe lub indukujących samounicestwienie komórek rakowych).
Duże nadzieje wiąże się z nowoczesnymi metodami: podawaniem interferonów, interleukiny 2 i 12, przeciwciał przeciw komórkom nowotworu oraz fotouczulaniem i niszczeniem ich laserem. Pierwsze efekty daje zastosowanie substancji hamujących powstawanie naczyń krwionośnych odżywiających nowotwór oraz blokujących enzymy niezbędne do dokonania przerzutu.

Jak zawsze, najlepszym i najtańszym sposobem walki z chorobą jest profilaktyka. Trwają prace nad szczepionkami przeciwnowotworowymi. Dostępne są już w handlu szczepionki przeciw wirusom onkogennym HPV i HBV.
Klasyczna profilaktyka obejmuje: rzucenie palenia, nieprzesadzanie z opalaniem się, stosowanie diety śródziemnomorskiej (bogatej w warzywa, owoce i ryby), picie zielonej herbaty i ćwiczenia fizyczne.
Należy też pamiętać o regularnych badaniach kontrolnych (np. mammografia, badania krwi), które pozwalają dostrzec zmiany nowotworowe w bardzo wczesnych stadiach. Nowotwór wcześnie wykryty jest praktycznie zawsze uleczalny.

MACIEJ PANCZYKOWSKI

 Autor wortalu: Maciej Panczykowski, Copyright © 2003-2018 by Maciej Panczykowski